MAGAZYN BRANŻY GEMMOLOGICZNEJ I JUBILERSKIEJ

ARTYKUŁY

Artykuły » Gems & Jewelry Numer 3 » Masa perłowa

Masa perłowa

Tomasz Sobczak i Nikodem Sobczak

Masę perłową stanowi silnie iryzująca wewnętrzna warstwa muszli mięczaków. Jest wykorzystywana jako tworzywo dekoracyjne, głównie do wyrobu biżuterii i alanterii, w sztuce użytkowej i inkrustacji....

MASA (MACICA) PERŁOWA

Masę perłową stanowi silnie iryzująca wewnętrzna warstwa muszli mięczaków. Jest wykorzystywana jako tworzywo dekoracyjne, głównie do wyrobu biżuterii i alanterii, w sztuce użytkowej i inkrustacji. Masa perłowa może być różnobarwna: biała, beżowa (barwa kości słoniowej), lekkożółtawa, zielona, niebieska, różowa i fioletowa, u słuchotek Haliotis australis (Nowa Zelandia) zwykle niebieskawozielona z ięknym fioletowym połyskiem lub niebieskawa (Ameryka Południowa).

MIĘCZAKI PERŁOWE

Mięczaki (Mollusca) są zwierzętami bezkręgowymi dostarczającymi zdobnictwu wspaniałej masy perłowej. Są jednym z najliczniejszych gatunków świata zwierzęcego (ok. 135 tys.). Ciała tych zwierząt składają się z głowy, tułowia i mięsistej nogi stanowiącej narząd ruchu. Całość okryta jest płaszczem skórnym zwanym płaszczem wytwarzającym muszlę. Z unktu widzenia zdobnictwa interesujące są głównie mięczaki zwane muszlowcami (Conchifera), wśród których wyróżnia się pięć gromad: ślimaki (Gastropada), małże (Bivalvia), głowonogi (Cephalopoda), jednotarczowce Mnonoplacophora) i alconogi (Scaphopoda).

Najcenniejszej i najbardziej atrakcyjnej masy perłowej dostarczają:

  • ślimaki morskie,
  • małże morskie (głównie Pteridae) i łodkowodne (głównie Unioidae),
  • głowonogi (głównie Nautilus).

ŚLIMAKI

Ślimaki, brzuchonogi (Gastropoda, z gr. gaster – brzuch + pous – noga) są jedną z najliczniejszych gromad mięczaków. Jest ich ponad 100 tys. gatunków, z których większość żyje w morzu. 

Zdobnicze znaczenie mają głównie ślimaki Haliotis, Trocus i Turbo. Charakteryzują się one wielkim bogactwem barwy i kształtów. Znacznie mniej liczną i mniej atrakcyjną grupę stanowią ślimaki ziemnowodne i lądowe.

Wszystkie ślimaki mają muszlę pojedynczą zazwyczaj spiralnie skręconą w lewo. Wielkość okazów jest zróżnicowana (nawet do kilkudziesięciu centymetrów).

W gromadzie ślimaków najpiękniejszą masę perłową wytwarzają:

  • Słuchotki, uchowce (Haliotidae) należą do jedynego rodzaju tej rodziny – Haliotis, liczącego ok. 100 gatunków. Muszle tych ślimaków mają zróżnicowany kształt (okrągłe lub owalne) i różne wymiary. Wewnętrzną powierzchnię muszli pokrywa wielobarwna, silnie opalizującą masa perłowa. Zamieszkują głównie płytkie wody ciepłych mórz i oceanów, ale niektóre osobniki można spotkać nawet na głębokości 400 m.
  • Trochusy (Trochus) należą do podgromady ślimaków przodoskrzelnych. Liczą ok. 1000 gatunków. Najbardziej znany jest Trochus niloticus, który stanowi główny obiekt połowów w celu pozyskania muszli. Występują w morzach strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej, a także umiarkowanej. Muszle mają kształt stożka o spiczastym zakończeniu i płaskiej podstawie, a ich wysokość dochodzi do 20 cm. Zewnętrzna powierzchnia muszli jest najczęściej żywo ubarwiona, zaś wnętrze pokryte warstwą masy perłowej. Występują głównie w strefie zwrotnikowej i odzwrotnikowej.
  • Skrzydelniki (Strombidae) to jedna z ajbardziej rozpowszechnionych rodzin ślimaków (ok. 65 gatunków). Muszle poszczególnych rodzin różnią się kształtem, wielkością i grubością. Najcenniejszym przedstawicielem tej grupy jest Skrzydelnik wielki (Strombus gigas). Ślimak ten, znany ze swej pięknej i dużej – o długości do 35 cm i masie do ponad 2 kg – muszli. Występuje w ciepłych i zystych wodach Morza Karaibskiego, w Zatoce Meksykańskiej, na Antylach i a wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.

Fioletowo, niebieskozielona masa perłowa słuchotek Haliotis australis

MAŁŻE

Małże (Bivalvia, z gr. bi – dwa + łac. valva – skorupka) obejmują ok. 8000 gatunków, których ciało okrywa dwuklapowa muszla. Żyją wyłącznie w środowisku wodnym we wszystkich strefach geograficznych. Większość gatunków zasiedla przybrzeżne płycizny wód morskich, gdzie stanowią główny element fauny dennej; także głębiny morskie i wody słodkie.

Do najbardziej rozpowszechnionych małży słodkowodnych o muszli wyściełanej masą perłową należą:

  • Perłoródkowate (Margaritiferidae) – rodzina obejmująca kilkanaście gatunków o iężkich muszlach grubościennych, kształtu owalnego lub nerkowatego. Zewnętrzne powierzchnie muszli pokrywa ciemnobrązowa lub czarna warstwa. Żyją w imnych wodach rzek, potoków i strumieni na niewielkich głębokościach, zwykle do ok. 2 m. Występują na obszarze Ameryki Północnej, Europy, Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu oraz południowej i schodniej Azji, a w przeszłości także w olsce (perłoródka rzeczna – Margaritifera margaritifera), prawdopodobnie wymarła w pierwszej połowie XX w.
  • Skójkowate (Unionidae) – rodzina małży, których gatunki różnią się znacznie wielkością i kształtem. Muszle obustronnie spłaszczone owalne, koliste, klinowate lub trapezowate, o długości do 30 cm (zwykle ok 4–8 cm). Wnętrze muszli pokrywa warstwa perłowa, której zewnętrzna część przybiera barwę od żółtej do czarnej. Najcenniejszych okazów dostarczają Antodonta i Unio. Występują w Ameryce Północnej, Eurazji i Afryce, także w Polsce (skójki i zczeżuje). Wymagają wód czystych (rzeki, jeziora) i bezwapniowego podłoża.
  • Pięknej masy perłowej dostarczają również małże słonowodne rodzaju Pteria (P. Meleagrina i P. Penguin) oraz Pinctada (P. californica, P. fucata martensi, P. margaritifera, P. maxima, P. radiata, P. vulgaris, sterna i in.).
  • Wśród małży słonowodnych dostarczających masy perłowej, na uwagę zasługują również: 
  • Pinna nobilis (Pinnidae) z Morza Śródziemnego i Czerwonego oraz Oceanu Indyjskiego,
  • Tridacna gigas (Tridacnidae) z Oceanu Indyjskiego i Spokojnego,
  • Placuna (Placunaidae) z Oceanu Indyjskiego i Spokojnego.

Przekrój muszli mięczaka: a – periostrakum, b – ostrakum (b1 – warstwa pryzmatyczna, b2 – warstwa płytkowa), c – hipostrakum (T. Sobczak & N. Sobczak, Kamienie szlachetne pochodzenia organicznego, Wyd. PTGem, 2013).

GŁOWONOGI

Głowonogi (Cephalopoda, z gr. kephalē – głowa + pous – noga) są gromadą morskich mięczaków o całkowicie zrośniętym płaszczu otaczającym organy wewnętrzne. Ich długość przekracza 20 cm. Wśród tej grupy atrakcyjną masą perłową wyściełane są tylko muszle łodzików (Nautilida). Największe muszle mają: łodzik Nautilus pompilus, osiągający długość 22 cm, oraz Nautilus macromphalus, dochodzący do 24 cm. Zamieszkują wody Oceanu Spokojnego na obszarze Mikronezji, Melanezji i Morza Koralowego.

MUSZLE MIĘCZAKÓW

Muszle mięczaków są to charakterystyczne twory wapienne, jedno– lub dwuczęściowe tworzące szkielet zewnętrzny mięczaków z grupy muszlowców, m.in.: Gastropoda, Bivalvia i Nautilida.

Muszle tworzone są przez specjalne gruczoły znajdujące się na powierzchni i brzegu płaszcza. Narastają w ten sposób, że gdy zwierzę rośnie, brzegi płaszcza odsuwają się od siebie, odkładając coraz to więcej substancji budujących muszlę.

W przekroju poprzecznym muszli można wyróżnić trzy warstwy (fig. 1):

1) ewnętrzną konchiolinową (periostrakum) – wytwarzaną przez nabłonek brzegu płaszcza, zbudowaną z konchioliny, substancji o właściwościach podobnych do rogu i stechiometrycznym wzorze chemicznym C32H48O11N2. Okrywa ona całą muszlę, chroniąc ją przed korozją, erozją i pasożytami. Pokrywa także nierówności przyrostowe mineralnej części muszli (mezostrakum i hipostrakum) oraz służy kamuflażowi mięczaka w miejscu jego bytowania.

2) Środkową porcelanową (mezostrakum) – produkowaną przez całą powierzchnię płaszcza, zbudowaną z kryształków kalcytu (warstwa pryzmatyczna) lub aragonitu (warstwa płytkowa). Warstwa ta ma zwykle barwę porcelanowobiałą, ale może też być różowa, seledynowa, niebieska lub czarna. Charakteryzuje się dużą wytrzymałością mechaniczną i znaczną elastycznością.

3) ewnętrzną perłową (hipostrakum) – zbudowaną z licznych, drobnych pseudoheksagonalnych płytek aragonitu oraz towarzyszącej im, w zmiennej ilości, konchioliny wypełniającej szczeliny pomiędzy płytkami o grubości ok. 0,2–0,6 μm i długości 5–10 μm, leżącymi jedna nad drugą (fig. 2). Na podstawie sposobu rozmieszczenia płytek aragonitowych można wnioskować o budowie masy perłowej, która może być:

  • kolumnowa – płytki tworzą charakterystyczne stosy (ślimaki, głowonogi),
  • warstwowa – płytki układają się na kształt regularnych warstw (małże),
  • szachownicowa – płytki pogrupowane w akiety równoległych kryształów ułożonych wzajemnie prostopadle tworzą obraz przypominający wyglądem szachownicę,
  • bezładna – zaokrąglone kryształy aragonitu są chaotycznie rozmieszczone w warstwie.

ZASTOSOWANIE

W celach zdobniczych muszle zaczęto pozyskiwać na przełomie XVIII/XIX w., a ch wartość handlową określała i obecnie określa wielkość muszli oraz barwa masy perłowej. Najwyżej cenione są muszle o ielonej, niebieskiej lub różowej masie perłowej, a także muszle wykazujące efekt gry barw. 

Współcześnie muszle wykorzystuje się jako materiał zdobniczy i inkrustacyjny, do wyrobu gem, układania mozaik (intarsje), produkcji niezwykle efektownych naszyjników, wisiorów, brosz i paciorków, wytwarzania imitacji pereł, rzeźbienia drobnych figurek kultowych, w wytwórstwie przedmiotów użytkowych jak np. guziki, szkatułki, pudełka na pigułki czy oprawy sztućców i in.

Pseudoheksagonalne płytki aragonitu leżące jedna nad drugą: a – schemat, b – obraz mikroskopowy (T. Sobczak & N. Sobczak, Kamienie szlachetne pochodzenia organicznego, Wyd. PTGem, 2013).

MAGAZYN